Hesaplama
Bu araç ne işe yarar?
Haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma sayılır ve zamlı ödenir; ancak bu ödeme çoğu zaman bordroya hiç yansımaz. Araç, aylık ücretiniz ve fazladan çalıştığınız saat üzerinden yaklaşık bir alacak tahmini sunar.
Yasal çerçeve
4857 sayılı Kanun'un 63. maddesine göre haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir; 41. madde bu süreyi aşan çalışmaların normal saat ücretinin yüzde elli fazlasıyla ödeneceğini öngörür. Sözleşmede 45 saatin altında bir süre kararlaştırılmışsa, bu süreyi aşıp 45 saate kadar olan kısım "fazla sürelerle çalışma" sayılır ve daha düşük bir zamla ödenir.
Hesaplama mantığı
Aylık ücret 225'e bölünerek saat ücreti bulunur (225, aylık ücretin 45 saatlik haftalık düzene göre saate bölünmesinde kullanılan değerdir); bu tutar seçilen zam oranıyla (standart %50, bazı tatil günlerinde %100) çarpılıp fazla saatle çarpılır.
Örnek
Aylık brüt ücreti 27.000 TL olan bir çalışanın saat ücreti 27.000 ÷ 225 = 120 TL'dir. Ayda 12 saat fazla çalışmışsa, %50 zamla saat başına 180 TL, toplamda 180 × 12 = 2.160 TL fazla mesai alacağı doğar.
Araca dahil olmayan unsurlar
- İspat genellikle tanık, giriş-çıkış kayıtları ve yazışmalarla yapılır; tanığa dayalı hesaplarda hakkaniyet indirimi uygulanabilir.
- Yıllık fazla çalışma 270 saati aşamaz; işçinin yazılı onayı gerekir.
- Zamanaşımı beş yıldır.
- Ücrete fazla mesainin dahil olduğu kararlaştırılmışsa belirli bir sınıra kadar ayrı ödeme yapılmayabilir.
- Fazla mesai alacağına, ödeme gününden itibaren işverenin temerrüde düştüğü tarih esas alınarak faiz talep edilebilir; araç faizi hesaba katmaz.
Fazla mesai alacağında ispat yükü kimdedir?
Fazla çalışmanın varlığını ispat yükü, kural olarak bu alacağı talep eden işçidedir. İşyerinde çalışma saatlerini gösteren bir kayıt sistemi (örneğin elektronik geçiş kartı, parmak izi okuyucu) varsa, bu kayıtlar en güçlü delildir ve mahkeme öncelikle bunlara bakar. Böyle bir kayıt yoksa, tanık beyanları devreye girer; ancak işçiyle yakın çalışma ilişkisi bulunan tanıkların beyanları, mahkemece daha temkinli değerlendirilebilir ve sonuçta hükmedilecek tutardan belirli bir hakkaniyet indirimi yapılması yerleşik bir uygulamadır.
Üst düzey yöneticiler (örneğin işyerinin tüm idaresini tek başına yürüten genel müdür gibi) bakımından fazla mesai talebi genellikle kabul görmez; çünkü bu kişilerin çalışma saatlerini kendilerinin belirlediği ve ücretlerinin bu sorumluluğu zaten karşıladığı kabul edilir. Buna karşılık, yetkileri sınırlı ve üstlerinin talimatıyla çalışan yöneticiler için fazla mesai talebi mümkündür.
Haftalık 45 saatin altında kararlaştırılan sözleşmelerde hesap nasıl değişir?
Bazı iş sözleşmelerinde haftalık çalışma süresi 45 saatin altında (örneğin 40 saat) kararlaştırılır. Bu durumda, 40-45 saat arasındaki çalışmalar "fazla sürelerle çalışma" sayılır ve normal saat ücretinin yalnızca yüzde yirmi beş fazlasıyla ödenir; 45 saati aşan kısım için ise standart yüzde elli zam uygulanır. Aracımız varsayılan olarak 45 saat üzerinden hesap yaptığından, sözleşmenizde daha kısa bir süre kararlaştırılmışsa gerçek alacağınızın bu ayrımla yeniden değerlendirilmesi gerekir.
Fazla mesai ücreti yerine serbest zaman kullanımı
İşçi, işverenle anlaşarak fazla çalışma karşılığında zamlı ücret yerine, her saat fazla çalışma için bir saat otuz dakika serbest zaman kullanmayı da tercih edebilir; bu tercih işçinin yazılı onayına bağlıdır ve altı ay içinde kullandırılması gerekir. Bu seçeneğin kullanıldığı dönemlerde ayrıca nakdi ödeme talep edilemez; aracımız yalnızca nakdi ödeme senaryosunu hesaplar.
Fazla mesainin günlük ve haftalık üst sınırı var mı?
Kanun, fazla çalışma için yıllık 270 saatlik bir üst sınır koymakla birlikte, günlük bazda ayrı bir tavan belirlemez; ancak günlük çalışma süresi, ara dinlenmeler hariç 11 saati aşamaz. Bu nedenle bir günde yapılabilecek fazla çalışma, dolaylı olarak bu 11 saatlik günlük azami sınırla çerçevelenir. Gece çalışması yapan işçiler için ise günlük çalışma süresi 7,5 saati geçemez; bu süreyi aşan gece çalışması fazla çalışma sayılmanın yanında ayrı bir yasal sınırlamaya da takılır.
İşçinin sağlığı ve güvenliği açısından, 11 saatlik günlük çalışma sınırının aşıldığı durumlarda, işveren hakkında idari para cezası da gündeme gelebilir; bu, işçinin fazla mesai alacağından bağımsız, işçi ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı arasındaki ayrı bir denetim konusudur ve aracımızın hesabına dahil değildir.